Bez – Bez lekarski – Sambucum nigra L. – Bez czarny (rodz. Caprifoliaceae)

Krzew dochodzący do kilku metrów wysokości. Kwiaty drobne, kremowobiałe, osadzone na długich szypułkach, zebrane w kwiatostany o wyglądzie parasoli. Kora szara, pokryta licznymi brodawkami; po przełamaniu gałęzi widoczny jest wewnątrz gąbczasty, śnieżno-biały rdzeń. Owocem są fioletowoczarne jagody o słodkim, mdłym smaku. Zapach rośliny i  i bardzo silny.

Bez czarny rośnie dziko w zaroślach, na skrajach lasów i na rumowiskach. Rozsiewają go przede wszystkim ptaki, które żywią się owocami, ale przeważnie nie trawią nasion. Ze względu na duże wartości lecznicze i ozdobne bywa sadzony (za pomocą odkładów lub sadzonek) w ogrodach. Nasiona otrzymuje się przez zgniecenie jagód i wypłukanie na sicie.

Kwitnie w drugiej połowie maja do pierwszych dni czerwca i w tym właśnie okresie zbiera się kwiaty, najlepiej wczesnym rankiem, zaraz po ich rozwinięciu się. Zrywamy całe „parasole” i układamy do koszyków, uważając by ich nie pognieść, bo łatwo czernieją.

Następnie kwiatostany nawlekamy na sznurek lub drut i wieszamy w miejscach cienistych, przewiewnych, lecz nie nagrzanych słońcem. Po kilku dniach kwiaty można dosuszać w miejscach słonecznych lub ocienionych, albo też w podwyższonej tempera-turze. Po osuszeniu oderwać i odrzucić szypułki. Przesiane kwiaty przechowywać w szczelnie zamkniętych pudełkach. Owoce bzu zbieramy, gdy są dojrzałe, barwy fioletowoczarnej, ścinając całe baldachy („grona”). Owoce – po odrzuceniu zielonych, niedojrzałych – suszymy w piecu, uważając, aby się nie przypaliły. Po oderwaniu szypułek owoce pakuje się do skrzyń lub worków.

Właściwości lecznicze

Rzymianie w czasach Pliniusza Starszego używali bzu czarnego nie tylko w celach leczniczych, ale i do farbowania włosów. Do dziś jest on ulubioną rośliną w medycynie ludowej wielu krajów. We Francji składnik popularnej „herbaty zdrowia” (The de santć), w Czechosłowacji – używany w postaci „lemoniady”.
Surowcem są kwiaty (Flos Sambuci) i owoce (Fmctus Sambuci).

• Skład chemiczny i działanie: w kwiatach występują: rutyna, cholina, kwasy organiczne, olejek lotny, garbniki, związki fenolowe, sole mineralne oraz związek działający napotnie. W owocach – antocyjany, kwasy organiczne, karotenoidy, garbniki, witaminy z grupy B, witamina C. Kwiaty i owoce działają napotnie i moczopędnie, a owoce również i przeczyszczająco.
• Zastosowanie: szczególnie polecany lek roślinny w tzw. chorobach przeziębieniowych z powodu napotnego, a tym samym – przeciwgorączkowego działania kwiatów i owoców (grypa, zapalenie gardła i migdałków – angina). Dzięki działaniu również moczopędnemu zalecany jest w chorobach nerek (u dzieci i osób starszych), a także w dolegliwościach newralgicznych i reumatycznych. Owoce (używane w postaci powideł) są bardzo dobrym lekiem przeciwbiegunkowym, szczególnie ważnym jako środek regulujący przemianę materii i dlatego zalecany osobom prowadzącym siedzący tryb życia – w stosowaniu codziennym – lub jako tzw. kuracja wiosenna. Zewnętrznie napar w postaci okładów i przemywań stosowany jest na wypryski skórne, w zapaleniu skóry, na oparzenia oraz w zapaleniu spojówek, a także do płukania jamy ustnej i gardła.

Postacie leku

Napar z kwiatów – łyżkę kwiatów zalać szklanką wrzącej wody. Trzymać pod przykry-ciem 15 minut i odcedzić. Pić 3-4 razy dziennie po szklance naparu (napotny i moczopędny).

Napar z dodatkiem kwiatu lipowego – Łyżkę kwiatów bzu czarnego i łyżkę kwiatu lipowego zalać szklanką wrzątku. Trzymać pod przykryciem 15 minut, odcedzić (napotny). Pić po pół szklanki naparu co 2 godziny.
Zagęszczony odwar z owoców. 4 łyżki owoców gotować przez 15 minut w szklance wody. Po przecedzeniu pić 1-2 razy dziennie w przypadku bólów newralgicznych, migreny itp.

Powidła – owoce gotować z miodem lub z cukrem. Łyżkę powideł rozpuścić w szklance ciepłej wody. Pić codziennie w okresie nasilenia objawów złej przemiany materii lub w biegunkach.
Inhalacje – Przygotować napar z kwiatów – wdychiwać gorącą parę (przy przewlekłych katarach).
Napój – kwiaty z 5 dużych kwiatostanów, 1/2 kg cukru i jedną pokrojoną cytrynę zalać 5 l wody, szczelnie zakryć i pozostawić na 8 dni, następnie przecedzić (do szybkiego użycia).
Kuracja wiosenna – codziennie – w okresie 1 do 4 tygodni – pić szklankę „słabej herbaty” z liści bzu.
Z owoców bzu czarnego można przyrządzać przetwory, jak konfitury (z dodatkiem malin i czarnej jagody uchodzą we Francji za najzdrowsze), powidła, soki i kompoty (uwaga! przetwory alkoholowe na owocach bzu są trujące!). Natomiast świeże kwiaty zapieka się w cieście na placki, a suszone dobre są jako „herbata”.